تشدید رقابت تولید با خروج امارات از اوپک

فریدون برکشلی با بررسی ابعاد مختلف تصمیم امارات متحده عربی برای خروج از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، اظهار داشت: آقای المزروعی، وزیر نفت امارات متحده عربی در ۲۸ آوریل اعلام کرد که کشورش از اول ماه مه ۲۰۲۶، از سازمان اوپک و گروه کشورهای همپیمان اوپک و غیر اوپک خارج می‌شود؛ وی علت این تصمیم را در چهارچوب منافع ملی امارات و در پی بررسی‌های دقیق کارشناسی و مبتنی بر ارزیابی بازار جهانی نفت در سال‌های پیش رو دانست.

وی با اشاره به تاریخچه شکل گیری سازمان اوپک و بیان این نکته که خروج و گاه بازگشت کشورها، به اوپک سابقه طولانی و دلایل گوناگون دارد، خاطر نشان کرد: اکوادور در ۱۹۹۲ و گابن در ۱۹۹۵ از اوپک خارج شدند. اکوادور در ۲۰۰۷ به اوپک بازگشت، ولی در سال ۲۰۲۰ بار دیگر از اوپک خارج شد؛ گابن هم در سال ۲۰۱۶ به اوپک بازگشت. اندونزی در ۲۰۰۹ عضویت خود در اوپک را به تعویق انداخت، ولی در ۲۰۱۶ به سازمان بازگشت و همان سال دوباره اوپک را ترک کرد. قطر هم در ۲۰۱۹، اوپک را ترک گفت. آنگولا در ۲۰۲۴ از اوپک خارج شد.

برکشلی ادامه داد: خروج و ورود کشورهای واجد شرایط در سازمان اوپک، پدیده کم‌سابقه‌ای نیست. البته پذیرش هر عضو جدید، منوط به موافقت تمام پنج عضو موسس سازمان شامل ایران، عراق، عربستان سعودی، ونزوئلا و کویت است. اما خروج هر یک از اعضا به اختیار است.

اختلاف در سهمیه تولید و قراردادهای تسهیم؛ علت اصلی خروج از اوپک

تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی گفت: بررسی علل تصمیم کشورها به خروج از سازمان اوپک، اختلاف در سهمیه تولید نفت است. گابن بر سر درخواست ۵ هزار بشکه سهمیه اضافی، اوپک را ترک کرد. ایران، ونزوئلا و نیجریه پیشنهاد دادند که هر یک اندکی سهمیه به گابن اختصاص دهند، تا گابن از بیرون رفتن از اوپک منصرف شود، اما عربستان و گروه کشورهای خلیج فارس مخالفت کردند.

برکشلی خاطرنشان کرد: اما پشت پرده موضوع سهمیه و در ابعاد فنی، قضیه اصلی، ورود کمپانی‌های بین‌المللی و قراردادهای تسهیم تولید یا مشارکت در تولید (production sharing) است. برنامه شرکت‌های بین‌المللی نفت، در کشورهای میزبان بر پایه تولید حداکثری استوار است.

وی افزود: نگاهی به تاریخچه اوپک نشان می دهد اختلاف کشورهایی که از اوپک خارج شدند، فشار شرکت‌های نفتی بین‌المللی بود که در بخش‌های تحت مالکیت خود، اجازه محدودیت در تولید را به کشور میزبان نداده‌اند. البته به استثنای اندونزی که در فرایند عضویت خود در اوپک، از یک صادرکننده خالص به یک واردکننده خالص تبدیل شده بود و با اکراه و اندوه از سازمان اوپک خارج شد. نیجریه هم در مقاطعی، با موضوع مشارکت شرکت‌های بین‌المللی در تولید مواجه بود، اما سهم شرکت‌های خارجی در تسهیم تولید، اندک بود.

دسته بازها و عقاب ها در اوپک

برکشلی تصریح کرد: از دهه‌ها پیش در سازمان اوپک کشورها به ۲ دسته بازها و عقاب‌ها تقسیم‌بندی می‌شدند. کشورهای دارای ذخایر بالا مانند عربستان، خواهان تولید بیشتر و قیمت پایین‌تر برای نفت بودند. کشورهای دارای ذخایر پایین‌تر طرفدار محدود کردن تولید و افزایش قیمت بودند.

این تحلیلگر بازار انرژی ادامه داد: در گذشته عربستان، رهبری کشورهای خواهان تولید بیشتر و قیمت پایین را بر عهده داشت. ایران هم رهبر کشورهای طرفدار تولید کمتر و قیمت‌های بالاتر بود. اعضای گروهی که ایران رهبری می‌کرد، اغلب اعضای غیر عرب اوپک مانند ونزوئلا یا نیجریه بودند. البته لیبی و الجزایر هم توسط ایران رهبری می‌شدند.

وی افزود: در سال‌های اخیر شرایط بازار جهانی نفت و نقش و ساختار اوپک، دستخوش تحولات شد؛ عربستان که کماکان بالاترین سطح تولید سازمان اوپک را عهده‌دار است، حالا خواهان اعمال محدودیت در تولید و قیمت‌های به نسبت پایین‌تر است. برنامه‌های توسعه‌ای محمد بن سلمان، بسیار پر خرج‌تر از برآوردهای اولیه شده است. در بودجه سال ۲۰۲۵ این کشور قیمت مورد نظر نفت، ۹۲ دلار در بشکه ذکر شده بود.

ردپای نفت شیل در اختلاف میان اعضای اوپک

تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی همچنین گفت: البته موضوع مهم برای همه اعضای اوپک و غیراوپک نگرانی از رشد نفت شیل در آمریکا نیز هست. نفت شیل در قیمت‌های بالاتر از ۷۰ تا ۷۵ دلار در بشکه، پرشتاب‌تر از گذشته رشد خواهد کرد. اعضای اوپک، از اوایل ۲۰۱۰ که نفت شیل وارد بازار شد، از زاویه میان‌مدت و بلندمدت، طرفدار سطحی از قیمت هستند که نفت خام‌های غیرمتعارف و انرژی‌های نو و تجدیدپذیر، امکان رشد پرشتاب نداشته باشند. موضوع انرژی‌های تجدیدپذیر و نفت شیل، همواره در دستور کار جلسات اوپک و اوپک پلاس قرار دارد.

برکشلی اظهارداشت: امارات متحده عربی، با میزان ذخایر نفتی محدود، به دنبال به حداکثر رسانی تولید است. اقتصاد امارات، تنوع زیادی پیدا کرده و وابستگی به درآمدهای نفتی کمتر شده است. به علاوه شرکت‌های بین‌المللی نفتی هم خواستار تولید بیشتر هستند.

وی ادامه داد: نگرش اقتصادی امارات در منطقه خلیج فارس و در میان اعضای شورای همکاری‌های خلیج فارس، منحصر به فرد است. خلاف عربستان، کویت، قطر و بقیه که هنوز برخی ملاحظات سنتی و به ویژه نگرش‌های سیاسی سنتی، برقرار است، در امارات متحده عربی، امورات مانند یک بنگاه اقتصادی اداره می‌شود. این رویه از سیاستگذاری، امارات را تا حدی از بقیه شیخ‌نشین‌های منطقه متفاوت ساخته است. بقیه اعضای شورای همکاری‌های خلیج فارس، بیش و کم از چارچوب‌های سیاستی عربستانی پیروی می‌کنند.

نقش اختلافات غیرنفتی با عربستان در خروج از اوپک

این تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی با بیان اینکه از میان عوامل عمده‌ای که می‌توان برای خروج امارات از اوپک ذکر کرد، اختلاف غیرنفتی این کشور با عربستان نیز باید مورد توجه جدی قرار گیرد، توضیح داد: اختلافات ۲ کشور از زمان جنگ‌های یمن و سودان شدت پیدا کرد؛ دولت عربستان، از دولت مستقر حمایت می‌کند و امارات از گروه‌های مخالف. در یمن، عربستان به طور همزمان با حوثی‌ها و امارات در جنگ و در مقابل امارات خواهان استقرار یک حکومت دلخواه در یمن است بتواند سواحل خلیج عدن و تنگه باب‌المندب را در اختیار بگیرد.

وی افزود: امارات متحده عربی، با هرگونه دخالت اعتقادات دینی در سیاست به شدت پرهیز دارد و در همین ارتباط اختلافاتی با ریاض پیدا کرد. از جمله از میان تمام شیخ‌نشین‌های خلیج فارس، امارات نزدیک‌ترین رابطه را با رژیم اسرائیل برقرار کرده است. ابوظبی در سیاست‌های جاه‌طلبانه منطقه‌ای خود تا آنجا پیش رفت که در چند مورد به طور مستقیم با نیروهای ارتش عربستان درگیر شد و تلفات انسانی هم به بار آورد.

برکشلی ادامه داد: اماراتی‌ها، متوجه بودند که در آینده، قدرت کشورها از دهانه چاه بیرون نمی‌آید، بلکه قدرت در کنترل مسیر آمد و شد نفتکش‌هاست. البته عربستان هم به این امر واقف است، اما به دلیل حجم بالای تولید و سهم بزرگ در تقاضای جهانی نفت، انتظار دارد که مصرف‌کنندگان بزرگ مانند چین در مدت کوتاهی راه را برای عادی‌سازی جریان نفت عربستان هموار سازند.

وی خاطر نشان کرد: اختلافات منطقه‌ای ۲ کشور، بارها در شورای همکاری‌های خلیج فارس مطرح شدند و بی‌نتیجه ماند. همین اختلافات، امارات را هرچه بیشتر به سمت اسرائیل و آمریکا متمایل کرد. عربستان هم ضمن حفظ روابط خود با آمریکا و غرب، بیش از پیش به چین و روسیه نزدیک شد.

به عقیده وی، در چارچوب همین سیاست‌های منطقه‌ای، عربستان با پاکستان قرارداد امنیتی امضا کرد و امارات به هندوستان نزدیک شد و هر ۲ کشور روابط ویژه‌ای با اسرائیل برقرار ساخته‌اند. امارات متحده عربی، سال‌هاست که در برابر نظام محور مقاومت ایران، محور تجزیه‌خواهی را طراحی کرده‌است.

بازتعریف نظم انرژی در جهان

تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی گفت: درست است که حرکت پرشتاب امارات به سوی ادغام در بازار جهانی و اقتصاد بین‌المللی، با قید و بندها و دسته‌بندی‌های منطقه‌ای در نوعی تضاد قرار می‌گیرد، اما خروج امارات از اوپک و اوپک پلاس را توجیه نمی‌کند. ابوظبی در سال ۱۹۶۷ به سازمان اوپک پیوست. در سال ۱۹۷۱ به همراه دیگر شیخ‌نشینان، کشور امارات متحده عربی تشکیل شد و به عنوان یک کشور واحد به خانواده اوپک پیوست. امارات به خوبی می‌داند که راه و روش افزایش سهمیه در چهارچوب سازمان اوپک چگونه است و تاکنون هیچ عضوی از کشورهای اوپک، با ظرفیت استفاده‌نشده قابل ملاحظه‌ای برای مدت طولانی نداشته‌ایم.

وی اذعان کرد: در عین حال این هم درست است که نحوه مدیریت عبدالعزیز بن سلمان در اوپک، المزروعی را آزرده می‌ساخت. لیکن استدلال رهایی از قید و بندهای اوپک و سپس کارتل نامیدن اوپک در هنگامی که هنوز چند روز به خروج رسمی امارات از اوپک باقی مانده بود، دور از نزاکت و ادبیات نفتی متعارف در اوپک بود. تاکنون هرگز نشنیده بودیم که یک وزیر نفت اوپک، دو روز پیش از آنکه به طور رسمی از اوپک خارج شود، این سازمان را یک کارتل بنامد.

برکشلی معتقد است که امارات بدترین زمان را برای ترک اوپک انتخاب کرد. از یک سو خانواده القاسمی در شارجه که همیشه با ابوظبی مشکل داشته مسایل تازه‌ای را مطرح می‌کند، از سوی دیگر با اخراج شیعیان پاکستانی و هندی که از بهترین نیروهای کار مهاجران خارجی امارات بودند، این کشور ناخواسته وارد تنش‌های قومی-مذهبی شده که احتمالاً در آینده به نحوی تداوم پیدا خواهد کرد.

این تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی توضیح داد: ابوظبی می‌توانست، حمایت سازمان اوپک و شورای همکاری‌های خلیج فارس را با خود داشته باشد. امارات از سازمان کشورهای عرب تولید کننده نفت (اپک OAPEC)، هم خارج شد. این سازمان که دبیرخانه آن در کویت است، برای سال‌ها سایه‌بان و گروه هماهنگ‌کننده کشورهای عرب تولیدکننده نفت در سازمان اوپک بود. جمعیت امارات متحده عربی نزدیک به ۱۱ میلیون و جمعیت بومی حدود ۱.۴ میلیون است. در این کشور بحث و گفتگوها بر سر تجارت و دادوستد بود و با عربستان تفاوت دارد که ۳۶ میلیون جمعیت بومی دارد.

وی یادآورشد: خروج امارات با آنچه در گذشته در اوپک انجام شد، متفاوت است. امارات سومین تولیدکننده اوپک پس از عربستان و عراق است. امارات در ۲۰۲۵ معادل ۱۱.۵ درصد از تولید جمعی اوپک را در اختیار داشت.

امارات عضو منضبطی در اوپک نبود

برکشلی ادامه داد: در سال ۲۰۲۵، اوپک و متحدانش (اوپک پلاس)، ۴۴.۵ درصد تولید جهانی نفت را در اختیار داشتند. قدرت تاثیرگذاری اوپک پلاس در بازار جهانی نفت، منبعث از سهم در بازار جهانی است. بدیهی است که خروج امارات از اوپک تهدیدی را متوجه اوپک نمی‌سازد، اما پرواضح است که اندکی از توان تاثیرگذاری آن در بازار می‌کاهد. البته امارات در سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۴ هم عضو منضبطی محسوب نمی‌شد، اما حالا شرایط بازار منبعث از شرایط عرضه و تقاضاست.

وی تاکید کرد: ناآرامی‌های منطقه خلیج فارس و رشد قیمت‌های جهانی نفت، می‌تواند حدود سه تا چهار میلیون بشکه از تقاضای جهانی را تحت تاثیر قرار دهد. به عبارتی بازار جهانی نفت با رشد معکوس تقاضا مواجه شود. در شرایط هزینه بالای نفت و فرآورده‌های نفتی، عرضه و تقاضای اتومبیل‌های برقی رشد سریعی پیدا کرده است. در اتحادیه اروپا، سفارش خرید خودروهای برقی که پیش‌تر، نافروش مانده بودند، اینک نوبت تحویل چندین ماهه پیدا کرده‌اند.

به گفته این تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی این روند، ارتباط مستقیمی با خروج امارات از اوپک ندارد، اما در شرایطی که تقاضای جهانی نفت، کاهش پیدا می‌کند، رشد تولید امارات ممکن است به رقابت بین تولیدکنندگان منجر شود. از طول مدت تداوم شرایط بحرانی در تنگه هرمز نمی‌توان با قاطعیت نظری داد. اما در خاتمه بحران، امکان کاهش به نسبت شدید قیمت‌های جهانی نفت و در پی آن، جنگ تولیدکنندگان برای کسب سهم بازار خیلی محتمل است. شاید بتوان از قیمت‌های زیر ۵۵ تا ۶۰ دلار صحبت کرد. البته نفت شیل آسیب دیده و به تدریج بخشی از عرضه از میان خواهد رفت.

آینده بازار جهانی نفت؛ امکان خروج ونزوئلا از اوپک

برکشلی اعلام کرد: در حقیقت، وقوع یک جنگ سهم بازار، بیش از خروج امارات متحده عربی می‌تواند، بقای اوپک را تهدید کند. جنگ قیمت و سهم بازار در ۱۹۸۶، کار را به آنجا کشانید که در ایران یک جریان خروج از سازمان اوپک شکل گرفت و در صحن اوپک، عربستان سعودی با علاقه مندی و اشتیاق آن را دنبال می‌کرد، زیرا که خروج ایران از اوپک می‌توانست به یک معضل مهم عربستان و کشورهای عرب خلیج فارس خاتمه دهد. اما تهدید مهم‌تر برای سازمان اوپک، امکان خروج ونزوئلا از سازمان اوپک است.

وی اضافه کرد: این کشور در ۱۹۹۷-۱۹۹۸ تا ۳.۷ میلیون بشکه در روز تولید می‌کرد. پس از آن سال‌ها تحریم و اعتراضات داخلی، صنعت نفت این کشور را تحت تاثیر قرار داد، آنطور که در سه ماهه آخر ۲۰۲۵ متوسط تولید به کمتر از نیم میلیون بشکه رسید. در مارس سال جاری، تولید نفت ونزوئلا به ۱.۳ میلیون بشکه در روز رسید. دولت دلسی رودریگز که پس از مادورو، قدرت را در دست گرفت، بهبود صنعت نفت و حداکثر سرمایه گذاری خارجی در شرکت ملی نفت ونزوئلا (PDVSA) را در صدر برنامه‌های خود قرار داده است.

این تحلیلگر بین‌المللی بازار نفت و انرژی ادامه داد: کمپانی‌های بزرگی مانند شورون، اکسون موبیل، بی‌پی و شرکت‌های اروپایی مانند اِنی، رپسول و شل فعالیت‌های گسترده‌ای را در ونزوئلا شروع کرده‌اند. ونزوئلا با مشکلات ساختاری عدیده‌ای در صنعت نفت خود مواجه است و برای بازگشت به سطوح تولید بیش از سه میلیون بشکه در روز باید صبر کرد. در هر صورت این کشور به عنوان یکی از پنج عضو موسس سازمان اوپک، نقش مهمی در حفظ کیان اوپک بر عهده دارد. در بازاریابی ژئواکونومی نفت جهان و منطقه خلیج فارس، نگاه‌ها متوجه ایران و عربستان خواهد بود. در جهان امروز که ترامپ به آن توجه دارد، درک نفت، درک دنیاست.

برکشلی خاطرنشان کرد: پس از سقوط صدام و سرو سامان گرفتن نسبی صنعت نفت عراق، وزیر نفت وقت عربستان سعودی به وزیر نفت ایران گفت که در ۲۰ سال آینده، جبهه ایران و عربستان سکاندار اوپک و بازار جهانی نفت خواهند بود.

منبع: ایرنا