به گزارش دلوارنامه، صنعت نفت ایران، به عنوان یکی از ستونهای اصلی اقتصاد کشور، همواره تحت تأثیر عوامل داخلی، منطقهای و بینالمللی قرار داشته است. در سال ۲۰۲۶، این صنعت با چالشهای جدی ناشی از درگیریهای نظامی، تحریمها و تحولات دیپلماتیک روبرو شد. تولید نفت خام ایران پیش از آغاز تنشهای اخیر، حدود ۳٫۲ میلیون بشکه در روز تخمین زده میشد، اما با تشدید محاصره دریایی ایالات متحده و اختلال در تنگه هرمز، صادرات به شدت افت کرد. طبق گزارشهای منابع مانند Kpler و TankerTrackers، صادرات نفت ایران در ماههای آوریل و مه به سطوح بسیار پایینی رسید و گاهی به کمتر از ۲۰۰-۶۰۰ هزار بشکه در روز محدود شد.
در فوریه ۲۰۲۶، با آغاز درگیریها، صادرات از حدود ۲٫۲ میلیون بشکه در روز به ۱٫۴۷ میلیون بشکه در آوریل کاهش یافت. محاصره بنادر توسط نیروی دریایی آمریکا و تهدیدات امنیتی در تنگه هرمز، که حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی نفت را حمل میکند، باعث شد بسیاری از نفتکشها متوقف شوند و موجودیهای شناور (حدود ۶۷ میلیون بشکه) در خلیج فارس انباشته شود. این وضعیت نه تنها درآمد ارزی ایران را کاهش داد، بلکه بر پالایشگاههای داخلی و تولید پتروشیمی نیز تأثیر گذاشت. تولید داخلی حدود ۲٫۱-۲٫۳ میلیون بشکه برای مصرف محلی بود و مازاد صادراتی به حداقل رسید.
با امضای Memorandum of Understanding (MoU) بین آمریکا و ایران در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، تحولی مثبت رخ داد. ایالات متحده General License X را صادر کرد که تا ۲۱ اوت ۲۰۲۶، تولید، فروش و صادرات نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآوردههای نفتی ایران را به طور موقت مجاز میکرد. این مجوز حتی معاملات دلاری را شامل میشد و امکان تخلیه موجودیهای شناور را فراهم آورد. در نتیجه، صادرات در ژوئن به طور متوسط به ۱٫۶۶-۱٫۷۵ میلیون بشکه در روز رسید و بیش از ۴۰-۵۰ میلیون بشکه نفت در دو هفته اولیه پس از برداشتن محاصره صادر شد. قیمت فروش نیز حدود ۲۰ درصد بالاتر از دوره جنگ گزارش شد.
چین همچنان اصلیترین خریدار باقی ماند و بخش عمده صادرات به پالایشگاههای خصوصی این کشور جریان یافت. با این حال، مجوز به سرعت در ۷ ژوئیه لغو شد (General License X1) به دلیل حملات ادعایی ایران به کشتیهای تجاری و نقض آتشبس. این revocation باعث شد میلیونها بشکه نفت در آبها بلاتکلیف بماند، اما مقامات ایرانی مانند وزیر نفت محسن پاکنژاد اعلام کردند که مکانیسمهای دور زدن تحریمها (مانند انتقال کشتی به کشتی و شبکههای سایه) همچنان فعال است و صادرات ادامه دارد.
چشمانداز کوتاهمدت (تا پایان ۲۰۲۶ و اوایل ۱۴۰۵ شمسی)
در کوتاهمدت، وضعیت نفت ایران ترکیبی از فرصتها و ابهامات است. تولید فعلی حدود ۲٫۳-۲٫۹ میلیون بشکه در روز تخمین زده میشود و با رفع موانع، پتانسیل بازگشت سریع به ۴ میلیون بشکه (شامل میعانات) وجود دارد. آسیب به چاهها و تأسیسات (مانند پارس جنوبی) محدودیتهایی ایجاد کرده، اما موجودیهای انباشته و ظرفیت پالایش (۲٫۳-۲٫۴ میلیون بشکه) امکان ramp-up را فراهم میکند. اگر آتشبس پایدار شود و بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) پیش برود، صادرات میتواند به ۱٫۷-۲ میلیون بشکه در روز بازگردد.
طبق برآوردهای Rystad Energy و Kpler، در صورت تداوم معافیت یا توافق پایدار، تولید تا پایان سال میتواند به ۳٫۱-۳٫۳ میلیون بشکه برسد. طرحهای ضربتی وزارت نفت برای افزایش ۲۵۰ هزار بشکهای تولید و توسعه میادین مشترک (با سرمایهگذاری از صندوق توسعه ملی) نیز در حال اجراست. بودجه ۱۴۰۵ بر پایه صادرات حدود ۱ میلیون بشکه در روز (با قیمت حدود ۵۰-۶۰ دلار) تنظیم شده که درآمد ارزی قابل توجهی به همراه خواهد داشت.
با این وجود، ریسکهای سیاسی بالا است. لغو مجوزها نشان داد که هرگونه نقض تعهدات (مانند آزادی عبور در هرمز) میتواند تحریمها را بازگرداند. رقابت با تولیدکنندگان دیگر (عربستان، عراق) و مازاد عرضه جهانی (پیشبینی surplus در ۲۰۲۷ توسط IEA) فشار قیمتی ایجاد میکند. قیمت برنت در تابستان ۲۰۲۶ به سطوح ۷۰-۸۰ دلار بازگشت، اما نوسانات ژئوپلیتیک ادامه دارد.
ایران برای موفقیت نیاز به سرمایهگذاری خارجی، فناوری جدید و تنوع بازارها (فراتر از چین) دارد. خط لوله گوره-جاسک و مسیرهای جایگزین هرمز کمککننده هستند، اما ظرفیت محدود. در میانمدت، بدون رفع ساختاری تحریمها، حفظ سطوح بالا دشوار خواهد بود.
در نهایت، نفت ایران در موقعیتی حساس قرار دارد. تحولات دیپلماتیک اخیر دریچه امیدی گشود، اما پایداری آن به مذاکرات هستهای، امنیت منطقهای و تعهدات طرفین بستگی دارد. موفقیت در کوتاهمدت میتواند درآمدهای ارزی را تقویت کند و بودجه ۱۴۰۵ را حمایت نماید، اما هرگونه تشدید تنش، بازگشت به روزهای سخت محاصره را محتمل میسازد. صنعت نفت ایران انعطافپذیری بالایی نشان داده، اما چشمانداز نهایی نیازمند ثبات سیاسی است.
