در پی افزایش مصرف بنزین و تشدید ناترازی سوخت، اصلاح قیمتگذاری و سهمیهبندی بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. همزمان با بررسی سناریوهای مختلف از سوی دولت، کارشناسان درباره اثرگذاری افزایش قیمت و شیوه مدیریت مصرف دیدگاههای متفاوتی مطرح میکنند.
اواخر پاییز سال گذشته با مصوبۀ هیئت وزیران، مقرر شد نرخ بنزین جایگاه با استفاده از کارت اضطراری برای مصرف مازاد ۱۶۰ لیتر سهمیهای از نیمه آذرماه به ۵۰۰۰ تومان افزایش یابد. در همان زمان بر اساس مصوبه استفاده از بنزین سهیمه اول و دوم تنها با کارت سوخت شخصی امکانپذیر و آمده بود که وزارت نفت بهصورت فصلی نرخ سوم بنزین جایگاه را اعلام میکند.
برآوردها حاکی از آن بود که نزدیک به ۷۰ تا ۸۰ درصد از شهروندان نیازهایشان با دو سهمیه اول و دوم پوشش داده میشود، ولی نرخ بنزین در کارتهایی که در جایگاهها وجود دارد، بیشترین میزان قاچاق را دارند و مقرر شد در سهمیه اول و دوم که افراد با کارتهای شخصی پرداخت میکنند هیچ تغییری انجام نشود.
حال با گذشت چندین ماه از اجرای این طرح، زمزمههایی از اتخاذ دوباره تصمیمی برای بنزین شنیده میشود. فاطمه مهاجرانی- سخنگوی دولت – اخیرا در پاسخ به پرسشی در افزایش قیمت بنزین و تغییر در سهیمه بنزین تخصیصی به هر خانوار توضیح داد که در این زمینه حتما نیاز به راهبردهایی در حوزه مدیریت مصرف است چراکه دولت با قیمتی بنزین را به مردم میدهد که یارانهای هم به آن تخصیص میگیرد، بنابراین برای تراز کردن بنزین باید راهکاری اتخاذ شود و این امر قطعی و یقینی است.
سخنگوی دولت درباره احتمال تغییر در سهمیه یا قیمت بنزین اظهار کرد: اینکه روی سهمیه یا روی قیمت تغییر ایجاد شود، حتماً مثل دفعههای پیش خدمت مردم بادقت، باشفافیت، با صراحت و صادقانه اعلام خواهد شد.
از سوی دیگر مدیرعامل شرکت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی تاکید کرده است دولت در موضوع بنزین بهدنبال غافلگیر کردن مردم نیست و اگر قرار باشد تصمیمی در این حوزه اتخاذ شود، پیش از اجرا به اطلاع مردم خواهد رسید و پس از دریافت بازخوردها، تصمیم نهایی اعمال خواهد شد.
بر اساس آمار رسمی توزیع بنزین در ۲۴ روز ابتدایی تیر به روزانه ۱۳۴ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر رسیده که این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۱ میلیون لیتر افزایش را نشان میدهد و افزایش ترددهای درونشهری و برونشهری، رشد سفرهای جادهای و همچنین حضور خودروهای فرسوده از مهمترین عوامل افزایش مصرف بنزین در کشور به شمار میرود.
با توجه به شرایط جدیدی که پس از آسیب از جنگ به بخشی از ظرفیت پالایشی کشور وارد شده، اهمیت مدیریت عرضه و تقاضا دوچندان شده است، زیرا در شرایطی مصرف روزانه بنزین در برخی روزها به حدود ۱۳۵ تا ۱۴۰ میلیون لیتر می رسد، در حالی که تولید روزانه مجموع تولید پالایشگاهی و بلندینگ حدود ۱۲۱ میلیون لیتر است.
در چنین شرایطی برای مدیریت مصرف و ایجاد تعادل در بازار بنزین، دولت ناگزیر است اصلاحاتی را در دستور کار قرار دهد که در سه الگو تعریف میشود.
روش اول، بازنگری در نرخ آزاد و سهمیه دوم بنزین؛ یکی از گزینههایی که در ماههای اخیر بهعنوان یکی از سناریوهای اصلاح نظام بنزین مطرح شده بازنگری در نرخ آزاد بنزین و میزان سهمیه دوم است. در این الگو سهمیه یارانهای ۶۰ لیتری بدون تغییر باقی میماند اما میزان سهمیه دوم از ۷۰ لیتر به ۵۰ لیتر کاهش مییابد و بنزین مصرفی مازاد بر این سهمیه با نرخ بالاتری عرضه میشود. بر اساس نرخ بنزین آزاد نیز از ۵ هزار تومان به حدود ۱۰ هزار تومان برای هر لیتر افزایش می یابد.
گزینه احتمالی دیگر، اجرای طرح جیره بندی بنزین است. در این روش سهمیههای فعلی حذف شده و بهجای آن مقدار مشخصی بنزین برای هر خودرو یا هر فرد بسته به شیوه اجرای طرح اختصاص مییابد. در این روش برای سهمیه تعیینشده نیز نرخ مشخصی در نظر گرفته میشود و مصرف فراتر از آن مشمول سازوکار جداگانهای خواهد بود.
روش سوم حذف یارانه بنزین و عرضه این فرآورده با قیمت واقعی است. در این روش تمامی مصرفکنندگان بنزین را با نرخ واقعی خریداری میکنند و نظام قیمتگذاری یارانهای کنار گذاشته میشود. اجرای چنین مدلی میتواند به کاهش مصرف، محدود شدن قاچاق سوخت، کاهش یا حذف نیاز به واردات بنزین و کاهش بار مالی دولت منجر شود که در اجرای این روش باید ملاحظات اقتصادی و اجتماعی نیز درنظر گرفته شود.
افزایش قیمت بنزین مصرف را کاهش نمیدهد
در خصوص الگوهای احتمالی برای مدیریت مصرف بنزین کارشناسان نظرات مختلفی داشته که در ادامه به آن اشاره شده است.
عباس کاظمی- کارشناس حوزه انرژی-درباره اینکه در شرایط فعلی کدامیک از سناریوهای مطرحشده میتواند پاسخگو باشد، اظهار کرد: شخصا در حال حاضر موافق دست زدن به نرخ بنزین نیستم چراکه هر قیمتی هم تعیین شود، بازار کشش دارد، اما تورم را بالا میبرد.
وی با بیان اینکه با افزایش قیمت بنزین به عنوان یک نظر شخصی مخالف هستم، افزود: تصمیمی که گفته میشود برای کاهش مصرف است، در حقیقت به کاهش مصرف منتهی نخواهد شد. افزایش قیمت، مصرف را کاهش نمیدهد. شخصا فکر نمیکنم افزایش قیمت به کاهش مصرف منجر شود. قیمت بالا و اعمال قیمت بینالمللی نیز اصلا امکانپذیر نیست.
این کارشناس انرژی در پاسخ به پرسشی درباره تجربه کشورهای همسایه و سایر کشورها در مدیریت مصرف بنزین گفت: کشورهای دیگر مصرف بنزین را با قیمت بازارهای جهانی تنظیم کردهاند، اما ما در ۵۳ سال گذشته از بحث انرژی و سوبسیدهای سخاوتمندانه غفلت کردهایم.
کاظمی درباره مزایا و معایب روش های اتخاذ شده گفت: اگر بحثهای برنامه سوم اتفاق میافتاد، الان وضع مطلوبی داشتیم. اگر طبق قانون برنامه و آنچه ۲۵ سال پیش باید انجام میشد، قیمتها بهتدریج افزایش مییافت، امروز به یک وضع منطقی رسیده بودیم و بازار هم خود را تنظیم میکرد.
وی درباره جیرهبندی بنزین نیز گفت: الان تقریبا جیرهبندی وجود دارد و به هر حال محدودیت هست؛ ۶۰ لیتر محدودیت وجود دارد و برای سهمیه سوم هم قیمت ۵۰۰۰ تومان است.
این کارشناس انرژی درباره احتمال اختصاص سهمیه به هر فرد به جای خودرو تاکید کرد: این موضوع بسیار اشتباه است و معنا ندارد. باید اجماعی شکل بگیرد از جمله اینکه از خودروهای سواری دولتی و شرکتی استفاده نشود و حمل و نقل عمومی توسعه یابد. البته باید توجه کرد این اقدامات در طول تاریخ جواب میدهد.
در عین حال برخی کارشناسان معتقد هستند در حال حاضر باید از ترکیب روش های مختلف برای مدیریت بازار بنزین استفاده کرد چراکه یک راهکار به تنهایی نمیتواند پاسخگوی شرایط موجود باشد.
علیرضا کریمی- کارشناس حوزه نفت، گاز و پتروشیمی-درباره سناریوهای مطرحشده برای اصلاح قیمت و نحوه عرضه بنزین، معتقد است: در شرایط فعلی به نظر میرسد که باید ترکیبی از روشهای مختلف برای مدیریت بازار بنزین به کار گرفته شود و اتکا به یک راهکار به تنهایی نمیتواند پاسخگوی شرایط موجود باشد.
وی با اشاره به طرحهایی که در دولت در حال بررسی است، گفت: یکی از موضوعات مطرح این است که پالایشگاههایی که امکان تولید بنزین با کیفیت مناسب، از جمله بنزین یورو ۴ را دارند، مجاز شوند با سازوکاری مشخص در عرضه این فرآورده مشارکت کنند. در مقابل نیز مشوقهایی برای آنها در نظر گرفته شود تا بتوانند بنزین را با قیمتی معقول عرضه کنند. این اقدام میتواند بخشی از مصرف را پوشش داده و بخشی از بار ناشی از اختلاف قیمت تمامشده و نرخهای فعلی عرضه را کاهش دهد.
این کارشناس حوزه نفت، گاز و پتروشیمی افزود: در کنار این موضوع، تجربههایی که در گذشته نیز اجرا شده و اگرچه با حاشیههایی همراه بود، اما در مجموع میتوان آن را تجربهای موفق دانست، که میتواند دوباره مورد استفاده قرار گیرد؛ به گونهای که مصرفکنندگان در کنار سهمیههای موجود، امکان استفاده از گزینههای دیگر را نیز داشته باشند.
کریمی با بیان اینکه بهتر است به جای استفاده از واژه جیرهبندی، از اصطلاح اصلاح سهمیهبندی استفاده شود، تصریح کرد: به نظر میرسد سهمیههای فعلی نیازمند بازنگری است و حداقل در نرخهای دوم و سوم باید متناسب با شرایط اقتصادی، تورم، نرخ ارز و قیمتهای جهانی بهروزرسانی صورت گیرد.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، کارتهایی که در اختیار جایگاههای عرضه سوخت قرار دارد نیز باید مدیریت و محدود شود و صرفاً در شرایط ضروری مورد استفاده قرار گیرد. مجموعه این اقدامات میتواند بدون وارد کردن فشار مالی گسترده به مردم، به مدیریت مصرف سوخت کمک کند.
این کارشناس حوزه نفت، گاز و پتروشیمی خاطرنشان کرد: در مجموع، راهکار مناسب در شرایط فعلی اجرای یک بسته ترکیبی شامل اصلاح قیمتگذاری، بازنگری در سهمیهبندی و همچنین اصلاح نرخهای آزاد است تا ضمن مدیریت مصرف، آثار اقتصادی تصمیمات نیز کنترل شود.
در مجموع، هرچند هنوز تصمیم نهایی درباره اصلاح نظام عرضه و قیمت بنزین اعلام نشده است، اما اظهارات مسئولان و دیدگاههای کارشناسان نشان میدهد مدیریت مصرف، کاهش قاچاق سوخت و ایجاد تعادل میان تولید و مصرف، محور اصلی سناریوهای در دست بررسی است. با این حال، دولت تاکید کرده، هرگونه تصمیم احتمالی در این زمینه پیش از اجرا با اطلاعرسانی و شفافیت به مردم اعلام خواهد شد؛ حال باید منتظر ماند و دید که در نهایت کدام سناریو برای بنزین اجرایی میشود.
منبع: ایسنا
